اهرمی کم‌هزینه در مسیر کاهش آسیب‌های اجتماعی

آسیب‌شناسی وضع موجود: فراموشی «همسایگی»

بر اساس یک فراتحلیل جامع از ۲۲ پژوهش انجام‌شده در بازه زمانی ۱۳۹۱ تا ۱۴۰۰، میانگین رضایت ساکنان از مسکن مهر پایین‌تر از حد متوسط (۳) بوده است (حق‌روستا و همکاران، ۱۴۰۳). عدم حس تعلق خاطر، ضعف روابط همسایگی و نبود نظارت اجتماعی که در برخی پژوهش‌ها به عنوان مسائل بنیادین مسکن مهر شناسایی شده است، کم‌وبیش به فرآیند تخصیص تصادفی و بدون برنامه ساکنان بازمی‌گردد.  با این تفاوت که در نهضت ملی مسکن، هزینه اصلاح این رویکرد، پیش از تحویل واحدها و با صرف هزینه‌ای اندک قابل جبران خواهد بود.

تجربه موفق سنگاپور: مهندسی قومی در مقیاس همسایگی

در میان الگوهای بین‌المللی تخصیص هوشمند، سیاست یکپارچگی قومیتی (EIP) سنگاپور که از سال ۱۹۸۹ اجرا می‌شود، نمونه‌ای غنی از آموزه‌های سیاستی است. در این نظام، سهمیه‌هایی برای هر گروه قومی در هر بلوک و هر محله تعریف می‌شود تا از غلبه یک گروه بر مجتمع‌های مسکونی جلوگیری شود (Woo, 2025) هدف اصلی این است که ترکیب جمعیتی هر سکونتگاه، هرچند نه با دقت کامل، به ترکیب کلی جامعه ملی نزدیک شود تا از پدیده «جدایی‌گزینی» و شکل‌گیری محله ها به صورت جزایر بسته قومیتی[1] جلوگیری گردد (CIGI, 2018). معاون نخست‌وزیر پیشین سنگاپور این سیاست را «مداخله‌گرانه‌ترین، اما مؤثرترین ابزار برای یکپارچگی اجتماعی» توصیف کرده و ترکیب جمعیتی محله‌ها را «سس مخفی» تعامل روزمره ساکنان می‌نامد (CIGI, 2018).

نظام تخصیص هوشمند سنگاپور تنها به سهمیه‌بندی قومی محدود نمی‌شود و از روش‌های دیگری مانند اختلاط واحدهای بزرگ و کوچک برای ترکیب درآمدی و ارائه فضاهای عمومی باکیفیت در هر محله نیز بهره می‌گیرد (CIGI, 2018). همچنین این تجربه نشان می‌دهد که هر سیاست تخصیص هدفمندی با هزینه‌هایی همراه است؛ برای نمونه، گروه‌های اقلیت گاهی در بازار فروش مجدد با محدودیت خریدار مواجه می‌شوند که بر قیمت واحدهایشان اثر می‌گذارد (Woo, 2025). دولت سنگاپور برای جبران این هزینه، مکانیسم‌هایی مانند «خرید واحد توسط سازمان مسکن» و نیز یارانه‌های دولتی را پیش‌بینی کرده است (Woo, 2025; CIGI, 2018). در مجموع، آنچه برای سیاست‌گذار ایرانی مهم است، اذعان به این واقعیت است: که بهای «تصمیم نگرفتن» در تخصیص واحدها، که در مسکن مهر تجربه کردیم، بسیار سنگین‌تر از هزینه‌های قابل مدیریت یک سیاست هوشمندانه خواهد بود.

فرصت نوظهور: الگوریتم‌های تطبیق و امکان تحقق تخصیص هوشمند در ایران

پیشرفت‌های اخیر در نظریه تطبیق و مدل‌سازی محاسباتی، پنجره جدیدی را برای سیاست‌گذاران گشوده است. پژوهشی که در سال ۲۰۲۵ در منطقه «ساوث واک[2]» لندن انجام شده، سه مکانیسم تخصیص مسکن اجتماعی را با هم مقایسه کرده است: ارائه مستقیم (DO) ، انتخاب مبتنی بر انتخاب متقاضی (CBL) که به متقاضیان حق انتخاب بیشتری می‌دهد، (در نمونه نهضت ملی مسکن متقاضیان بر اساس رتبه (مبتنی بر تقدم در پرداخت اقساط) به این مدل نزدیک تر اند هرچند دامنه انتخاب برای متقاضیان انتهای فهرست محدودتر است) و طرح تطبیق گیل-شپلی (GSMS) که نوعی الگوریتم بهینه‌سازی دوطرفه است (Liao, 2025). یافته‌های این پژوهش نشان می‌دهد که روش GSMS در سه شاخص اصلی «نرخ تطبیق موفق»، «رفاه تجمیعی متقاضیان» و «رفاه تجمیعی مالکان» نتایج بهتری از دو روش دیگر به دست می‌دهد (Liao, 2025) الگوریتم گیل-شپلی که در اصل برای حل مسائل ازدواج پایدار طراحی شده بود، امروزه در تخصیص اعضای بدن، پذیرش دانشجو و به‌تازگی در تخصیص مسکن اجتماعی نیز با موفقیت آزموده شده است.

این فناوری که در سطح بین‌المللی در دسترس و بومی‌سازی آن با داده‌های محلی امکان‌پذیر است، به سیاست‌گذار اجازه می‌دهد تا به جای اتکای صرف به «تقدم در نوبت»، متقاضیان را بر اساس دسته‌بندی‌های چندبعدی (درآمد، سن، ترکیب خانوار، قومیت و…) با واحدها و با یکدیگر تطبیق دهد. اهمیت این روش برای ایران از آن روست که ساختارهای نرم‌افزاری ثبت‌نام نهضت ملی مسکن از هم‌اکنون وجود دارند و افزودن یک لایه تحلیل هوشمند بر داده‌های موجود، نه نیازمند سرمایه‌گذاری زیرساختی جدید است و نه امنیت داده‌ها را با مخاطره مواجه می‌کند. آنچه کم دارد، اراده سیاستی برای بازتعریف «نحوه تخصیص» به عنوان جزئی از فرآیند ساخت‌وساز است.

جمع‌بندی و توصیه‌های سیاستی

نهضت ملی مسکن میراث‌دار تجربه تلخ و شیرین مسکن مهر است. اکنون فرصتی کم‌نظیر فراروی ماست که با همان بستر نرم‌افزاری موجود و با صرف هزینه‌ای اندک، الگویی از «تخصیص هوشمند» را جایگزین روش تصادفی و بی‌پردازش جاری کنیم. بر این اساس، سه توصیه سیاستی به شرح زیر ارائه می‌شود:

۱. طراحی و پیاده‌سازی سامانه هوشمند دسته‌بندی و تطبیق متقاضیان بر اساس الگوریتم گیل-شپلی بومی‌شده یا الگوریتم های مشابه دیگر: بستر فنی موجود در سامانه‌های ثبت‌نام نهضت ملی مسکن، ظرفیت مناسبی برای استقرار یک لایه تحلیل داده بر اساس متغیرهایی مانند ترکیب خانوار، سن، سطح درآمد، قومیت و زبان مادری فراهم می‌کند. طراحی یک الگوریتم تطبیق دوطرفه (با در نظر گرفتن اولویت متقاضیان و سیاست‌های ترکیب اجتماعی مدنظر دولت) می‌تواند بدون تحمیل هزینه زیرساختی جدید، گامی بزرگ در مسیر ارتقای سرمایه اجتماعی این سکونتگاه‌ها باشد.

۲. ایجاد امکان انتخاب‌های گروهی (خانوادگی و فامیلی) در فرآیند تخصیص: هم اکنون هیچ مکانیسم رسمی برای آنکه دو خانواده فامیل یا گروهی از دوستان بخواهند در یک مجتمع یا در کنار یکدیگر واحد دریافت کنند، وجود ندارد. تعریف سازوکاری برای تخصیص بلوک‌ها یا طبقات خاص به گروه‌های به‌هم‌پیوسته، می‌تواند از هدررفت سرمایه اجتماعی موجود جلوگیری کرده و همسایگی‌های مستحکم‌تری را از روز نخست رقم بزند.

۳. برگزاری جلسات آشنایی و همسایگی‌سازی با حضور تسهیل‌گر اجتماعی پیش از تحویل واحدها: تخصیص هوشمند به خودی خود کافی نیست؛ پیش از آنکه ساکنان وارد واحدهای خود شوند، برگزاری جلسات هدفمند گروهی با حضور تسهیل‌گر اجتماعی (با گروه‌بندی‌ای که سامانه هوشمند پیشنهاد می‌دهد) می‌تواند بذر همکاری و اعتماد متقابل را در همان روزهای نخست بکارد. این رویکرد که در بسیاری از پروژه‌های مسکن اجتماعی اروپایی با موفقیت آزموده شده، هزینه‌ای اندک دارد و بازگشت سرمایه آن در کاهش تنش‌های آتی و افزایش رضایت سکونتی، چشمگیر خواهد بود.

در پایان، تأکید می‌شود که «عدم تصمیم» در نحوه تخصیص واحدها نیز خود نوعی تصمیم است؛ با این تفاوت که هزینه آن را ساکنان و جامعه خواهند پرداخت. اکنون زمان آن رسیده که سیاست‌گذار ایرانی با بهره‌گیری از تجربیات جهانی و ظرفیت‌های نرم‌افزاری موجود، کیفیت همسایگی را به اندازه تیراژ واحدها جدی بگیرد.

فهرست منابع

• حق‌روستا، سمیه؛ رفیعیان، مجتبی؛ زبردست، اسفندیار (۱۴۰۳). فراتحلیل مطالعاتِ رضایتمندی ساکنان از پروژة مسکن مهر در راستای تحقق سیاستهای کلی مسکن. مجله سیاست‌های راهبردی و کلان، (doi:‎30507/jmsp.2023.406545.2609)

• Liao, L. (2025). Social housing allocation using Gale-Shapley matching scheme: a case study of the London Borough of Southwark. International Journal of Housing Markets and Analysis. (doi: 10.1108/IJHMA-02-2025-0029)
• Woo, J. J. (2025). Housing Policy & Integration in Singapore: HDB & EIP Insights. Lee Kuan Yew School of Public Policy. Available at: https://lkyspp.nus.edu.sg/gia/article/a-home-and-a-community-for-every-singaporean[reference:2]
• Centre for International Governance Innovation (CIGI). (2018). Ethnic Integration Policy in Singapore: Housing Policy Paper No. 128. Waterloo: CIGI.

پی نوشت:

• محتوای این یادداشت بخشی از راه کارهای ارائه شده در سند «پیوست فرهنگی نهضت ملی مسکن: ارزیابی تاثیرات اجتماعی و فرهنگی ساخت مسکن توسط دولت» است. این مطالعه در اندیشکده وادی با مدیریت سید امیر حسینی و همکاری علی محمدزاده، رامین دهبندی، مصطفی مومنی راد، شهاب الدین فتحی، امید رمضانی، محمدرضا بهمن پور و به سفارش مرکز راهبردی فرهنگ و رسانه سازمان تبلیغات اسلامی در سال 1403 انجام شده است. یادداشت با بهره‌گیری از هوش مصنوعی به عنوان ابزار کمک‌تحریری تهیه شده است. تمام محتوا توسط نویسنده بازبینی، تأیید و مسئولیت آن پذیرفته شده است.

[1] Ethnic enclave

[2] Southwark